SRF’in haberine göre yapay zeka şirketleri, yapay zekaları kullanarak yüksek miktarda, niş ve birbirinden alakasız alanlarda sahaflara siparişler oluşturdu. Sahaflar bu kitaplara “depo ölüleri” diyordu ve kimsenin yüzüne bakmadığı kitaplar olarak tanımlıyordu. Peki yapay zeka şirketleri neden “depo ölülerini” bir anda satın almaya başladı?

Son zamanlarda yapay zeka gelişmelerini takip edenler şunu her zaman duymaktadır “internetteki kaliteli insan verisinin sonlarına yaklaştık” ya da “yapay zeka artık kendi verisini oluşturuyor” evet bu doğru fakat kitap olaylarının arkasında yatan asıl neden de bu, model eğitimi.

Model eğitimi ve kullanılan veriler halihazırda hukuken ve etik olarak tartışmalı bir konu. Kullanılan veriler arasında bireylerin verileri olsa dahi bu bireylere sorulmadan, izni alınmadan yapılan bir uygulama. Bu yazıdaki konumuz bu değil fakat temelinde bu sorun yatıyor. Yapay zeka şirketleri hukuken bu durumun arkasından dolanmak istediler ve kapitalizmin o meşhur “mülkiyet hakkı” kalkanını kuşandılar.

Uygulama tamamen hukuki gibi görünüyor, değil mi?

Yapay zeka şirketleri sahaflardan kitapları satın alır, fiziksel mülkiyetlerine sahip olur, sonra bunları taratırlar ya da herhangi bir nesne gibi istediklerini yaparlar, sonuçta satın alınan mal artık onlarındır. Kapitalist sistemde buna karşı çıkmak zor zaten ABD mahkemeleri “fiziksel mülkiyet bulunduğu için bu işlem adil kullanımdır” diyerek sistemini savundu. - Ayrıca burada bir fikir mülkiyeti ihlali bulunuyor. Yazarlar “benim bilgimi kullanıyorsunuz, kitabın analog haline sahipsiniz diye içeriğine sahip değilsiniz.” derken, şirketler “biz kitabı yeniden yayınlamıyoruz dönüştürerek modelimizi eğitiyoruz.” diyor. Bu hala büyük bir tartışma konusu. -

Peki bu yazıyı neden yazıyoruz, madem satın aldılar asıl sorun ne?

Siz yarın kitapçıdan bir kitap alsanız ve sonra onu yakmaya ya da çöpe atmaya karar verirseniz size kimse bir şey diyemez. Parasıyla aldınız, kendi kararınızı vererek mülkiyetinize istediğinizi yaptınız. Yalnız yapay zeka şirketlerinin bunu büyük ölçekte yapması çağımızın en organize ve en büyük kültür yağmasıdır. Kitapların endüstriyel olarak hızla taranması için ciltleri kesiliyor, sayfalar taranıyor ve ardından kalanlar çöpe yollanıyor. Çöpe yollanmasını basitçe “tamam şirket veriyi zaten kaydetti kalan parçalanmış sayfalara ihtiyacı kalmamış” olarak okuyabiliriz ama durum bunun çok ötesinde.

Gelin bir düşünce deneyi yapalım:

Gözünüzün önünde işlenen bir suça şahit oldunuz ve bunu sadece siz gördünüz. Eğer siz bu bilgiyi paylaşmazsanız bilgi sizin tekelinizde olur, isterseniz yalan söylersiniz, isterseniz kimseye anlatmazsınız ya da karakola gider herkese açarsınız. İşte satın alınan kitaplar da bunun bir yansımasıdır. Şirket raflardaki tozlu bir bilgiyi satın alır ve modelini eğitir ama artık o bilgi kamuya açık değildir çünkü şirket tarafından çöplüğe yollanmıştır. Dijital çağ ile beraber her bilginin her yerde ve her an ulaşılabildiğini düşünmeye çok yatkın olabiliriz fakat öyle değil. Sahaflar ve eski kitaplar bazen ne olduğu bilinmeyen, bilinse de unutulan ya da değeri anlaşılmamış bilgileri ellerinde tutarlar, bu insanlığın analog bilgi havuzudur. Bu bilgiler bir kişinin elinde tekelleşir ve kalan bilgiyi doğrulama yöntemleriniz yok olursa o bilginin doğruluğundan emin olmak mümkün olmayan bir hale gelir.

Tek sorun bu da değil!

Sahaf kültürü (her ne kadar İstanbul’da öyle olmaktan çıktıysa da) kitapların uygun fiyata el değiştirdiği, paylaşıldığı ve döngünün olduğu bir ekosistem gibidir. Bir nevi kamusal kütüphane hizmeti verir. Gidersiniz bir sahaftan kitap satın alırsınız, altını çizersiniz belki biraz yıpratırsınız sonrasında ya satar ya da kütüphanenize eklersiniz. İlerde öldüğünüzde birkaç nesil sonra muhtemelen o kitap yine bir şekilde dolaşıma girecektir “babamın/annemin şu saçma kitaplarını satayım da yeni alacağım monta katkıda bulunsun.” Bu işlem toplumsal hafızayı diri tutar. Kitaplar ücretsiz kalmasa da bir çeşit ortak kültür havuzu olarak yerini alır. Fakat yapay zeka şirketleri bilgiyi modelini eğitirken kullanmak için satın alıyor, sonrasında bilgi kaynağını yok ederek tekellerine alıyorlar. Tarih boyunca kitaplar insanlar bilgi edinemesin diye yakıldı, bu sefer kitaplar sadece yapay zeka bilgi edinsin denilerek “yakılıyor”. Bağdat istilasında Dicle Nehri’ne dökülen Beyt-ül Hikme kütüphanesi gibi, yüzyılların birikimi olan niş bilgiler bir avuç şirket için sadece veri hammaddesi olarak kullanılarak yok ediliyor.

SRF'in haberi

Türkçe olarak soL Haber'den

Çin’in yaptığı şey aslında yaşam kalitesini fazlasıyla artıracak toplumsal bir dönüşümdür. Proje tamamen insan odaklı bir proje olduğu için ilgimi hızla üzerine çekebildi. Basit haliyle Çin, vatandaşlarının kamusal alanlara ve ihtiyaçlarına hızla erişebilmesini temel almış ama bu sadece hızlı ulaşım veya toplu taşımayla ilgili değil. Bu vizyon tamamen yürüme odaklı, üç çemberden oluşan bir proje. Ayrıca sadece temel ihtiyaç bazlı değil, insanların fiziksel durumunu da dikkate alarak çizilmiş bir proje. Yaşlılar ve çocukların kent hayatına entegrasyonu adına kapsayıcı temeller üzerine kurulmuş.

Projeye inmeden önce ihtiyacın nereden geldiğini ve bizdeki benzerliklerini düşünmemiz gerekir. Şangay dünyanın en kalabalık metropollerinden, aynı İstanbul gibi. Şehrin merkeze uzak bölgelerinde (ki bu bizdeki uydu kentler olabilir) hizmet sorunu yaşanıyor. Bu hizmet sorunu sadece bir eksiklik değil, yani kamu binaları bölgede olsa da verim sorunu var. Çin elbette bunları verilere dökmüş ve hizmetlere ulaşımları, erişilebilirliklerini test etmiş. Sorunun büyük bina inşası olmadığını anlamışlar. Yani büyük binaların inşası bölge halkının yaşam kalitesini arttırmıyor.

Çin Doğal Kaynaklar Bakanlığı tarafından 2021 yılında yayımlanan "Topluluk Yaşam Çemberi Planlama Teknik Yönergeleri" özünde günlük ihtiyaçlara ulaşım süresine göre planlanmış, insan odaklı bir yapıyla kurulmuş. İhtiyaçlar hiyerarşik olarak bölünmüş ve çemberler elde edilmiş. Üç adet yaşam çemberi belirlenmiş, beş dakika, on dakika ve on beş dakika içinde yürüyerek ulaşılabilecek alanlar.

5 dakika içerisinde, yürüyerek ulaşım sağlayabileceğiniz çember içerisinde anlık ve günlük ihtiyaçları karşılayabilme kapasitesi temele alınmış. Örneğin anaokulları, eczaneler, yaşlı bakım merkezleri, bakkallar ve kargo teslim noktaları. Hareket kabiliyeti de temele alınarak yapılan planlama kendini burada gösteriyor. İlk çember daha temel, sağlık ve eğitim odaklı planlanarak hiyerarşinin en üstünde.

10 dakikalık çemberde küçük çaplı mahalle parkları, süpermarketler ve taze ürünlerin satıldığı pazarlar bulunur. Genelde kompakt yapılar tercih edilmiş ve bir binada birkaç hizmet sunulmaya çalışılmış.

Son çember ise 15 dakika yürüme mesafesi.

Bunun içerisinde büyük hastaneler, kütüphaneler ve spor salonları gibi ortak yaşam alanları ve yerelden çok merkezi çapta hizmetler bulunur (sanıyorum ki Çin’de bu tür hizmetleri yerel kurumlar veriyor). Ana amaç kamusal alanlar yaratmak ve insanların ortaklaşa kullanmasını sağlamak.

Burada anlatmak istediğim şey şu ki, aşağıdan yukarıya bir ihtiyaç durumunun görülmesi ve planlanması mümkün. Bu planlama kentlinin şehre ve şehir politikalarına entegrasyonu ile daha da mümkün hale getirilebilir. Bölge halkıyla konuşarak, onların katılımını göz önünde bulundurarak, “kent hakkını” kentliye teslim ederek bu tür planlamalar mümkün. Planlama her zaman tepeden inme olmak zorunda değil, aşağıdan yukarıya taleple, insan merkezli planlama da mümkün. Yerel yönetimlerin katılım süreçlerini çoğaltması verim artışında inanılmaz bir rol oynayacaktır, kentli halihazırda insan odaklı bir dönüşüm talep edecektir çünkü kentin asıl sahipleri onunla iç içe yaşayanlardır.

Subscribe now

İlgisini çekenler için ekstra kaynaklar: (aralarında kullandıklarım da bulunuyor)

Analysis of Spatial Patterns of Rural Community Life Circles in Longzhong Loess Plateau

Shanghai 15-Minute Community Life Guidelines (erişimi biraz yorabilir fakat 5-10-15 dakika içerisindeki diğer planları görmek için en sağlam kaynak)

Supporting Strategies of the Public Service Facilities for 15-minute Community Life Circle in Shanghai Central City Su Su, Shanghai Yingyi Urban Planning Design Co., Ltd., China

15 Dakikalık Şehir Nedir?

Yazıyı bitirdikten sonra gördüm: 15 DAKİKADA İSTANBUL

Bu yeni dalga, ruhu itibarıyla Doğan Avcıoğlu’nun YÖN-DEVRİM ekolüne göz kırpsa da maalesef selefi kadar sağlam bir teorik zemine basmıyordu. Kemalizm’e yeni bir yorum getirme arzusu, eski tanımlara sıkışıp kaldığından örgütlü bir güce dönüşemedi. Peki, bu yeni ‘Sol-Kemalizm’in altında ne yatıyor? Gençlerin talepleri ve görüşleri ne?

Bu gençler, kurucu temellerinden kopmayı reddeden; geleneksel komünizmin kalıplarına sığmayan, günümüz CHP’sinin sosyal demokrat ilkelerini reddeden, Atatürk dönemi Kemalizmini günümüz sorunları için adeta tekrardan bir kalkan olarak kuşanıp yeniden yorumladı. Bu baştan yorumlama, farkında olarak ya da olmayarak Doğan Avcıoğlu fikirlerine pek yakın fakat günümüz harmanıyla tamamen bir ulusalcı solcu tepki olarak ortaya çıktı. Ancak sadece bir ‘tepki’ olarak doğduğu ve entelektüel omurgası çizilmediği için hızla sönümlenme tehlikesiyle yüzleşti. Peki, neden sol-Kemalizm?

Sol-Kemalizmin uzun bir arka planı var; Kadro hareketinden 60’ların kalkınmacılığına uzanan bir hat. Bu yazıda o tarihsel çerçeveye değil, neden şimdi yeniden ortaya çıktığına bakıyoruz. Sol-Kemalizm günümüz Türkiye’sinin sorunlarına gençlerin verdiği bir tepki olarak yeniden doğdu; zira ekonomik problemler, eşitsizlik ve gelecek kaygısı arttıkça solculuk tetiklendi. Bu solculuk, gençlerin büyük bölümünün hali hazırda mensubu olduğu ideoloji, kültürel ve politik miras olan Kemalizm ile harmanlandı. Gençler bağımsızlıkçı, milliyetçi ve eşitlikçi bir tavır talep etti. Ülkelerinin bütünlüğünün bozulmasına tamamıyla karşı çıkarken aynı zamanda sol bir refleksle gelir eşitliği ve kamusal harcama talep ettiler.

Gençler devletine güvenmek istiyor; bu sebeptendir ki beklentileri de devlettendir. Sağcıların-liberallerin özgürlük fikirleri gençlere cazip gelse de, gençler, özgürlüğü de sol talepleri arasına ekliyor. Sınıf bilincinin geçen yılın olayları ve gelir eşitsizliğinin artmasıyla yeniden filizlenmesi gençleri liberal retorikten kopartıyor. Sosyal medya örgütlülüğü ve bir aradalığı mümkün kılıyor, üniversiteli gençlik sahada birbirleriyle politika tartışıyor. Türkiye’nin mevcut durumu ve geleceği neredeyse her bir öğrencinin, her bir sohbetinde beliriyor ve bu dağınık enerji bir temele kavuşmak istiyor.

Ben de bu nedenle bu yazıyı yazıyorum; Çünkü gençliğin talepleri, aslında netleşmeye başladı.

Bu yeni sol-Kemalist görüşün ortak talepleri “temel hatlarıyla” şöyle özetlenebilir:

• ulusun bütünlüğü ve bağımsızlığı

• özgürlük ve yurttaş güvencesi

• gelir eşitliği ve sosyal adalet

• din ve devlet işlerinin ayrılması

• kamusal hizmetlerin güçlenmesi

• kamu alanlarının korunması ve genişletilmesi

• otoriterlikten katılımcı demokrasiye geçiş

• devlet kurumlarının canlanması

• dinamik ve hesap verebilir bir devlet yapısı

• en önemlisi de kendilerinin ve sıra arkadaşlarının güvenliği, geleceği, onuru.

Gençlik bugün yeni bir isim arıyor. Belki Post-Sol Kemalizm bu arayışın henüz ortaya çıkmamış adıdır.